Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1760 w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju, zwana w skrócie dyrektywą CSDD (z ang. Corporate Sustainability Due Diligence Directive), ustanawia jednolite zasady odpowiedzialności przedsiębiorstw za wpływ ich działalności na prawa człowieka, środowisko oraz klimat. Choć dotyczy przede wszystkim dużych przedsiębiorstw, jej konsekwencje odczuwają również małe i średnie firmy współpracujące z nimi w ramach łańcuchów działalności.
Celem niniejszej regulacji jest wprowadzenie wspólnych zasad należytej staranności, polegających na systematycznym identyfikowaniu, analizowaniu i ograniczaniu ryzyk związanych z negatywnym wpływem działalności gospodarczej. Zasady te mają zapewnić przedsiębiorstwom możliwość prowadzenia działalności w sposób przewidywalny i odpowiedzialny, wspierać jednolite praktyki w całej sieci powiązań biznesowych oraz zwiększać odporność na zakłócenia w łańcuchach dostaw.
Dlaczego wprowadzono dyrektywę CSDD?
W obliczu rosnących wyzwań związanych z ochroną praw człowieka, środowiska i klimatu, wynikających z negatywnego wpływu działalności gospodarczej na pracowników, społeczności lokalne oraz ekosystemy, pojawiła się potrzeba wprowadzenia jednolitych ram regulacyjnych. Współczesne przedsiębiorstwa funkcjonują w rozbudowanych, często transgranicznych sieciach powiązań biznesowych, co sprawia, że decyzje podejmowane w jednym miejscu mogą wywoływać skutki w wielu innych regionach świata.
Międzynarodowe standardy, takie jak Wytyczne ONZ dotyczące biznesu i praw człowieka oraz Wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych, wskazują, w jaki sposób firmy powinny identyfikować i ograniczać negatywne skutki swojej działalności. Ich stosowanie ma jednak w dużej mierze charakter dobrowolny. Część państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Niemcy i Francja, wprowadziła więc własne regulacje dotyczące należytej staranności, nakładające konkretne obowiązki na przedsiębiorstwa w tym zakresie. Doprowadziło to jednak do zróżnicowania wymogów prawnych oraz nierównych warunków konkurencji na rynku wewnętrznym.
W celu ujednolicenia zasad, zapewnienia spójnych wymogów dla wszystkich przedsiębiorstw oraz stworzenia równych warunków konkurencji w całej Unii Europejskiej przyjęto dyrektywę CSDD, która wprowadza wspólny standard należytej staranności obowiązujący we wszystkich państwach członkowskich.
Czym jest dyrektywa CSDD?
Dyrektywa CSDD wprowadza obowiązek stosowania procesu należytej staranności w zakresie praw człowiekai środowiska. Oznacza to, że przedsiębiorstwa muszą w sposób systematyczny identyfikować, oceniać oraz ograniczać rzeczywiste i potencjalne negatywne skutki swojej działalności.
Zakres ten obejmuje nie tylko działania własne przedsiębiorstwa, lecz także działalność jednostek zależnych oraz partnerów biznesowych w całym łańcuchu działalności. Kluczowe znaczenie ma podejście oparte na analizie ryzyka. Dyrektywa nie wymaga eliminacji wszystkich zagrożeń, lecz wdrażania działań proporcjonalnych do skali ryzyka i realnego wpływu przedsiębiorstwa.
Kogo dotyczą obowiązki wynikające z dyrektywy CSDD?
Obowiązki wynikające z dyrektywy CSDD dotyczą w pierwszej kolejności dużych przedsiębiorstw, które spełniają określone progi zatrudnienia i obrotów, a także wybranych grup kapitałowych oraz podmiotów działających
w modelach franczyzowych lub licencyjnych. Regulacja obejmuje również niektóre przedsiębiorstwa z państw trzecich, jeżeli osiągają znaczące przychody na rynku Unii Europejskiej.
Z perspektywy małych i średnich przedsiębiorstw kluczowe znaczenie ma fakt, że dyrektywa oddziałuje pośrednio na cały łańcuch działalności. Duże firmy objęte regulacją będą zobowiązane do monitorowania działań swoich partnerów biznesowych oraz uwzględniania ich w procesach należytej staranności. W praktyce oznacza to stopniowe podnoszenie wymagań w relacjach biznesowych, większy nacisk na przejrzystość oraz konieczność dostosowania się do określonych standardów społecznych i środowiskowych.
Należyta staranność jako element polityk i systemów zarządzania
Dyrektywa CSDD wymaga, aby przedsiębiorstwa objęte jej zakresem uwzględniły należytą staranność w swoich politykach wewnętrznych oraz systemach zarządzania ryzykiem. Oznacza to, że kwestie związane z wpływem działalności na prawa człowieka, środowisko i klimat nie mogą mieć jedynie charakteru deklaratywnego, lecz powinny zostać trwale wpisane w sposób funkcjonowania organizacji.
W praktyce przedsiębiorstwa zobowiązane są do opracowania i przyjęcia polityki należytej staranności, przygotowanej po przeprowadzeniu konsultacji z pracownikami oraz ich przedstawicielami. Polityka ta powinna zawierać opis podejścia przedsiębiorstwa do identyfikowania, zapobiegania i ograniczania negatywnych skutków działalności, a także określać ramy odpowiedzialności poszczególnych jednostek organizacyjnych.
Integralnym elementem tej polityki jest kodeks postępowania, który określa zasady i reguły obowiązujące nie tylko w samym przedsiębiorstwie, lecz także w jego jednostkach zależnych oraz w relacjach z partnerami biznesowymi. Kodeks ten stanowi punkt odniesienia dla oceny zgodności działań z wymogami dyrektywy CSDD.
Dyrektywa wymaga również opisania procesów służących uwzględnianiu należytej staranności w pozostałych politykach przedsiębiorstwa oraz wdrażaniu przyjętych zasad w praktyce. Obejmuje to m.in. procedury weryfikacji przestrzegania kodeksu postępowania, monitorowanie ryzyk oraz podejmowanie działań korygujących
w przypadku stwierdzenia naruszeń. Dzięki takiemu podejściu należyta staranność staje się stałym elementem systemu zarządzania przedsiębiorstwem, a nie jedynie jednorazowym obowiązkiem regulacyjnym.
Elementy procesu należytej staranności
Dyrektywa CSDD określa proces należytej staranności jako ciąg powiązanych działań, które przedsiębiorstwa powinny wdrażać w sposób systematyczny i ciągły. Celem tego procesu jest identyfikowanie, zapobieganie, ograniczanie oraz eliminowanie negatywnych skutków działalności gospodarczej w zakresie praw człowieka, środowiska i klimatu.
Pierwszym etapem jest identyfikacja i ocena rzeczywistych oraz potencjalnych ryzyk. Obejmuje ona analizę działalności własnej przedsiębiorstwa, jego jednostek zależnych oraz partnerów biznesowych w całym łańcuchu dostaw. Na tym etapie kluczowe znaczenie ma określenie obszarów o największym wpływie oraz najwyższym poziomie ryzyka.
Kolejnym krokiem jest zapobieganie i ograniczanie negatywnych skutków. Przedsiębiorstwa powinny wdrażać odpowiednie środki, takie jak zmiany w procedurach operacyjnych, wprowadzenie wymagań wobec dostawców, szkolenia pracowników czy modyfikację warunków współpracy z partnerami biznesowymi.
Dyrektywa przewiduje również obowiązek zapewnienia środków zaradczych w przypadku stwierdzenia naruszeń. Oznacza to konieczność podejmowania działań naprawczych, które mogą obejmować rekompensaty, zmianę praktyk biznesowych lub zakończenie współpracy z podmiotami naruszającymi standardy.
Istotnym elementem procesu jest także kontynuacja lub zakończenie relacji biznesowych w oparciu o ocenę ryzyka oraz skuteczność podejmowanych działań naprawczych. Przedsiębiorstwa powinny dążyć do poprawy sytuacji, jednak w przypadku braku realnych zmian mogą być zobowiązane do ograniczenia lub zakończenia współpracy.
Proces należytej staranności obejmuje również ustanowienie i stosowanie mechanizmów monitorowania skuteczności wdrożonych środków. Regularna ocena pozwala sprawdzić, czy podjęte działania przynoszą oczekiwane rezultaty oraz czy ryzyka są właściwie zarządzane.
Ostatnim elementem jest komunikacja i ujawnianie informacji. Przedsiębiorstwa powinny informować o swoich działaniach w zakresie należytej staranności, w szczególności poprzez sprawozdania zrównoważonego rozwoju, zapewniając przejrzystość wobec interesariuszy oraz rynku.
Plan transformacji klimatycznej
Dyrektywa CSDD wprowadza również obowiązek przyjęcia przez przedsiębiorstwa planu transformacji klimatycznej. Jego celem jest zapewnienie, że model biznesowy oraz strategia przedsiębiorstwa są zgodne
z celami Porozumienia Paryskiego, w szczególności z dążeniem do ograniczenia globalnego ocieplenia.
Plan transformacji klimatycznej powinien określać cele redukcji emisji gazów cieplarnianych, kluczowe działania dekarbonizacyjne, potrzeby inwestycyjne oraz harmonogram wdrażania zmian. Obejmuje on m.in. poprawę efektywności energetycznej, zmianę źródeł energii, optymalizację procesów produkcyjnych i logistycznych oraz współpracę z dostawcami w celu ograniczania śladu węglowego w całym łańcuchu działalności.
Istotnym elementem planu jest także system monitorowania postępów oraz regularna aktualizacja założeń
w oparciu o nowe dane, zmieniające się warunki rynkowe i rozwój technologii. Dzięki temu przedsiębiorstwo może stopniowo dostosowywać swoją działalność do wymogów klimatycznych, jednocześnie minimalizując ryzyka regulacyjne i reputacyjne.
Choć obowiązek posiadania planu transformacji klimatycznej dotyczy bezpośrednio dużych przedsiębiorstw, jego realizacja będzie miała wpływ również na małe i średnie firmy funkcjonujące w łańcuchach działalności przedsiębiorstwa. W praktyce oznacza to rosnące oczekiwania wobec partnerów w zakresie ograniczania emisji, raportowania danych środowiskowych oraz wdrażania bardziej zrównoważonych rozwiązań operacyjnych.
Relacja dyrektywy CSDD do dyrektywy CSRD oraz standardów ESRS
Dyrektywa CSDD funkcjonuje w ścisłym powiązaniu z innymi unijnymi regulacjami z obszaru zrównoważonego rozwoju, w szczególności z dyrektywą CSRD oraz standardami ESRS. Choć każda z tych regulacji pełni odmienną funkcję, razem tworzą spójny system prawny, którego celem jest zwiększenie odpowiedzialności przedsiębiorstw za ich wpływ na społeczeństwo, środowisko i klimat.
Dyrektywa CSRD koncentruje się na obowiązku ujawniania informacji z obszaru zrównoważonego rozwoju, czyli na tym, jakie dane przedsiębiorstwa muszą raportować w zakresie kwestii środowiskowych, społecznych i ładu korporacyjnego. Standardy ESRS określają natomiast strukturę, zakres i sposób prezentacji tych informacji, zapewniając porównywalność raportów w całej Unii Europejskiej.
Dyrektywa CSDD uzupełnia ten system, wprowadzając obowiązek podejmowania konkretnych działań operacyjnych w ramach procesu należytej staranności. Oznacza to, że przedsiębiorstwa nie tylko raportują
o ryzykach i wpływach swojej działalności, lecz muszą również wykazać, że aktywnie nimi zarządzają, wdrażając środki zapobiegawcze, naprawcze oraz monitorujące. W praktyce obowiązki informacyjne wynikające z dyrektywy CSDD realizowane są poprzez raportowanie zgodne z wymogami wynikającymi z dyrektywy CSRD i standardów ESRS. Przedsiębiorstwa objęte dyrektywą CSRD spełniają wymogi informacyjne wynikające z dyrektyw CSDD, publikując sprawozdania zrównoważonego rozwoju.
Oczekiwania i wyzwania stojące przed MŚP
Choć dyrektywa CSDD dotyczy bezpośrednio przede wszystkim dużych przedsiębiorstw, jej skutki będą
w znacznym stopniu odczuwalne również przez małe i średnie firmy funkcjonujące w łańcuchach działalności przedsiębiorstwa. Duże podmioty objęte regulacją będą zobowiązane do monitorowania wpływu swojej działalności na prawa człowieka i środowisko, co w praktyce oznacza rosnące oczekiwania wobec ich partnerów biznesowych.
Od MŚP coraz częściej będzie się wymagać dostarczania informacji dotyczących warunków pracy, standardów środowiskowych, procedur etycznych oraz identyfikowanych ryzyk w działalności operacyjnej. Może to przyjmować formę ankiet ESG, deklaracji zgodności, audytów dostawców czy wprowadzania określonych klauzul umownych. Współpraca z dużymi kontrahentami będzie w większym stopniu uzależniona od spełniania minimalnych standardów wynikających z zasad należytej staranności.
Dla wielu MŚP wyzwaniem może być ograniczona liczba zasobów kadrowych i finansowych, a także brak doświadczenia w zakresie formalnych procedur, raportowania czy analizy ryzyk w łańcuchu działalności. Konieczność uporządkowania dokumentacji, wdrożenia podstawowych polityk oraz zapewnienia przejrzystości procesów może wymagać dodatkowego zaangażowania organizacyjnego.
Jednocześnie nowe wymagania mogą stać się impulsem dla rozwijania działalności MŚP. Firmy, które wcześniej wdrożą podstawowe zasady należytej staranności, mogą wzmocnić swoją pozycję w łańcuchach dostaw, zwiększyć wiarygodność w oczach partnerów biznesowych oraz budować bardziej stabilne, długofalowe relacje handlowe.
Dostosowanie się do oczekiwań wynikających z dyrektywy CSDD może również ułatwić MŚP dostęp do finansowania, udział w międzynarodowych projektach oraz współpracę z podmiotami, dla których kwestie ESG
i zgodność z regulacjami unijnymi stają się kluczowym elementem strategii biznesowej.
Transpozycja dyrektywy CSDD do polskiego porządku prawnego
Dyrektywa CSDD, podobnie jak inne akty prawa Unii Europejskiej, wymaga transpozycji do krajowych porządków prawnych państw członkowskich. Oznacza to, że jej postanowienia nie będą stosowane bezpośrednio, lecz zostaną wdrożone poprzez odpowiednie przepisy krajowe. To na poziomie państw członkowskich zostaną określone szczegółowe zasady wykonywania obowiązków, kompetencje organów nadzoru, tryb kontroli oraz system sankcji.
Proces transpozycji ma więc kluczowe znaczenie dla przedsiębiorstw, ponieważ przesądza o praktycznych zasadach stosowania dyrektywy w danym kraju, w tym o zakresie odpowiedzialności podmiotów objętych regulacją oraz sposobie egzekwowania nowych obowiązków.
Dyrektywa CSDD weszła w życie w dniu 25 lipca 2024 r. Pierwotnie państwa członkowskie miały czas na jej transpozycję do dnia 26 lipca 2026 r. W 2025 r. Unia Europejska przyjęła jednak tzw. dyrektywę „Stop the clock”, która przesunęła terminy wdrożenia i stosowania części regulacji z obszaru zrównoważonego rozwoju, w tym dyrektywy CSDD. Celem tego rozwiązania było zapewnienie państwom członkowskim i przedsiębiorstwom dodatkowego czasu na przygotowanie się do nowych, kompleksowych obowiązków.
Na mocy tego mechanizmu termin transpozycji dyrektywy CSDD do polskiego porządku prawnego został przesunięty do dnia 26 lipca 2027 r. Jednocześnie dyrektywa przewiduje stopniowe wdrażanie obowiązków, uzależnione od skali działalności przedsiębiorstwa.
W pierwszej kolejności nowe wymogi obejmą największe przedsiębiorstwa, spełniające najwyższe progi zatrudnienia i obrotów, które będą zobowiązane do stosowania przepisów dyrektywy od dnia 16 lipca 2028 r. Pozostałe podmioty objęte zakresem regulacji rozpoczną stosowanie jej wymogów od dnia 26 lipca 2029 r.
